Το πράσινο καπέλο του Γεωργίου Αθανασιάδη Νόβα- Η κατάρα που θέριζε ζωές

Ένα καπέλο υπόσχεται αρχοντιά και καταλήγει να συνοδεύει αρρώστιες, θανάτους και συμφορές. Κάτω από τα πράσινα στολίδια του συνωστίζονται η λαχτάρα της κοινωνικής ανόδου, η ανδρική ματαιοδοξία και ο φόβος μιας κοινότητας απέναντι σε οτιδήποτε διαφέρει. Στο έργο του Γεωργίου Αθανασιάδη Νόβα, η καθημερινότητα αποκτά τη ζοφερή επισημότητα μιας τελετής που επαναλαμβάνεται. Κάθε καινούργια γυναίκα φορά μια υπόσχεση ευτυχίας ήδη βαρυφορτωμένη με δυστυχία.

Το ηθογραφικό αφήγημα του συγγραφέα, γνωστού στη λογοτεχνία ως Γεωργίου Αθάνα, δημοσιευμένο το 1918, προσφέρεται στη ραδιοφωνική δραματοποίηση χάρη στην αντιπαράθεση της ιδιωτικής ζωής με τη δημόσια καταλαλιά. Στην επαρχιακή πολίχνη κοντά στην Πάτρα, ο φραγκοράφτης Παυλής ονειρεύεται να εισαγάγει τον ευρωπαϊκό πολιτισμό με υφάσματα, ενδυμασίες και τρόπους. Αγοράζει για τη Βγενούλα ένα εξεζητημένο πράσινο καπέλο, πιστεύοντας πως η εμφάνισή της θα επικυρώσει τη δική του υπεροχή. Η κυριακάτικη εκκλησία γίνεται έτσι τόπος κοινωνικής επίδειξης, όπου η ευλάβεια συνυπάρχει με την επιθεώρηση του διπλανού.

Ο Παυλής έχει κάτι συγκινητικό μέσα στην κωμική του έπαρση. Θέλει να ξεφύγει από τη στενότητα του τόπου του, αλλά κουβαλά αυτή τη στενότητα μέσα στον τρόπο που αντιλαμβάνεται την πρόοδο. Αναζητεί την αναγνώριση προτού κατακτήσει την αυτογνωσία. Η γυναίκα του καλείται να φορέσει την απόδειξη της επιτυχίας του. Το επαγγελματικό του βλέμμα, μαθημένο να διορθώνει την εξωτερική όψη, δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τις εσωτερικές ανάγκες. Μπορεί να ράψει ένα κομψό ένδυμα, όμως αδυνατεί να δημιουργήσει έναν ασφαλή χώρο συντροφικότητας.

Ο πρόωρος θάνατος της Βγενούλας συντρίβει την πρώτη προσδοκία. Η Αγγέλα, η Κωνστάντω και κατόπιν η Κανελλιά συνδέονται με την επανεμφάνιση του ίδιου αντικειμένου, καθώς το καπέλο περνά διαδοχικά στις γυναίκες του Παυλή. Η διαδοχή αυτή αποκτά δραματουργική δύναμη: κάθε νέο ξεκίνημα φέρει το βάρος του προηγούμενου τέλους. Οι γυναίκες κινδυνεύουν να αντιμετωπιστούν ως αντικαταστάτριες μέσα σε ένα αμετάβλητο ανδρικό σχέδιο. Η ουσιαστική κριτική ανάγνωση οφείλει να αναγνωρίσει πίσω από το κοινό καπέλο ξεχωριστές ανθρώπινες υπάρξεις, με δικαίωμα σε μια ζωή που δεν θα υπηρετεί την επίδειξη κανενός.

Η κατάρα διατηρεί την αφηγηματική της γοητεία ακριβώς επειδή συγκεντρώνει πάνω σε ένα αντικείμενο τον τρόμο της επανάληψης. Το καπέλο γίνεται υλικό απομεινάρι των απωλειών, σχεδόν φορητό πένθος. Ψυχολογικά, μπορούμε να διαβάσουμε την επιμονή του Παυλή ως προσπάθεια να ανατρέψει την πρώτη συμφορά επαναλαμβάνοντας την αρχική υπόσχεση. Σαν να περιμένει ότι κάποια επόμενη φορά η ζωή θα διορθώσει όσα του στέρησε. Η οικονομική καταστροφή και ο αλκοολισμός αποκαλύπτουν πόσο οδυνηρή γίνεται αυτή η αδυναμία αποδοχής.

Γύρω του, η κοινότητα παρακολουθεί και σχολιάζει. Το κουτσομπολιό λειτουργεί ως ανεπίσημος μηχανισμός πειθαρχίας: ο διαφορετικός πρέπει να γελοιοποιηθεί, ώστε οι υπόλοιποι να αισθανθούν δικαιωμένοι. Στην κοινωνία των αρχών του εικοστού αιώνα που παρουσιάζει το έργο, η γυναικεία εμφάνιση γίνεται πεδίο σύγκρουσης ανάμεσα στην παραδοσιακή σεμνότητα και στην επιθυμία αστικής διάκρισης. Η αντίφαση είναι σκληρή. Ο άνδρας επιδιώκει κύρος μέσω της γυναίκας και η κοινωνία φορτώνει σ’ εκείνη το τίμημα της δημόσιας έκθεσης.

Εκεί βρίσκεται, για μένα, το πιο ανησυχητικό νεύρο του έργου. Ο Παυλής πληγώνεται από την περιφρόνηση, ενώ ταυτόχρονα ζητεί από άλλους να ενσαρκώσουν τη δική του φιλοδοξία. Αυτή η συνύπαρξη ευαλωτότητας και εξουσίας εμποδίζει μια εύκολη ετυμηγορία. Σήμερα, το πράσινο καπέλο μπορεί να πάρει τη μορφή μιας επώνυμης αγοράς, μιας επιμελημένης φωτογραφίας ή μιας σχέσης που επιδεικνύεται ως τεκμήριο επιτυχίας. Η ανάγκη αποδοχής εξακολουθεί να μετατρέπει ανθρώπους σε διαπιστευτήρια κοινωνικού κύρους.

Η πικρή δύναμη της ιστορίας βρίσκεται στη διάρκεια του αντικειμένου απέναντι στη φθαρτότητα των ανθρώπων. Το καπέλο επιζεί, οι ζωές πληρώνονται ακριβά. Και ο τελευταίος απόηχος αφήνει μια ηθική απαίτηση: να αγαπήσουμε τον άνθρωπο πριν τον ντύσουμε με το όνειρό μας. Γιατί το πιο ολέθριο ένδυμα είναι εκείνο που, για να μας κάνει αξιοθαύμαστους, στερεί από κάποιον άλλον το δικαίωμα να είναι ο εαυτός του.

⠀ © Το υλικό δημοσιεύεται αποκλειστικά για λόγους διάσωσης, διατήρησης και προβολής της πολιτιστικής και ραδιοφωνικής μας κληρονομιάς

Συντελεστές & Ηθοποιοί.. Συγγραφέας.. Γεώργιος Αθανασιάδης .. Νόβα Ραδιοσκηνοθεσία.. Αλκής Ζερβός Θεατρική Διασκευή.. Χρήστος Αντωνιάδης Μουσική Επιμέλεια.. Μύρτα Πολύζου Τεχνική Επιμέλεια.. Σωτήρης Εγκολφόπουλος Παραγωγή.. Αιμιλία Κάτσα Έτος Ηχογράφησης.. 1978 ⠀ Ακούγονται οι ηθοποιοί (με αλφαβητική σειρά).. Γιώργος Γεωβλερής, Γιώργος Γεωργίου, Ντίνα Γιαννακού, Χρυσούλα Διαβάτη, Δήμητρα Δημητριάδου, Ξένια Ζερβού, Κώστας Καστανάς, Κέτη Λαμπροπούλου, Ιλιάς Λαμπρίδου, Μαρία Πυρουνάκη, Ρήτα Σακελλαρίου, Γιώργος Σαπανίδης, Αλέξης Σταυράκης, Νατάσσα Τσακαρισιάνου, Νικήτας Τσακίρογλου. ⠀